Án lệ ở Việt Nam

1. Sự tồn tại của án lệ trong lịch sử pháp luật Việt Nam
– Trong lịch sử pháp luật Việt Nam, án lệ đã được ghi nhận, điển hình là quy định tại Điều 396* Quốc triều Hình luật (hay còn gọi là Bộ luật Hồng Đức) từ thế kỷ 15. Án lệ đã được áp dụng bởi hệ thống tòa án của Pháp tại Việt Nam. Bộ Dân luật Bắc kỳ năm 1931 quy định tại Điều 4: “khi nào không có điều luật thi hành được, thì quan thẩm phán xử theo tập quán phong tục và nếu không có phong tục thì xử theo lẽ phải và sự công bằng, cùng là châm chước tục riêng, thói quen và tình ý của đương sự. Quan thẩm phán sẽ giải quyết theo luật học và án lệ”.
– Dưới chế độ Việt Nam Cộng hòa, án lệ được coi là một nguồn trong lĩnh vực pháp luật dân sự.
– Ở miền Bắc và sau này là Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, khái niệm “án lệ” thể hiện ở nhiều văn bản như Thông tư số 442/TTg ngày 19-1-1955 của Thủ tướng Chính phủ về trừng trị một số loại tội phạm, Thông tư số 19-VHS ngày 30-6-1955 của Bộ Tư pháp về việc áp dụng luật lệ, Chỉ thị số 772-TATC ngày 10-7-1959 của Tòa án nhân dân Tối cao về vấn đề đình chỉ áp dụng luật pháp cũ của đế quốc, phong kiến, Thông tư số 92-TC ngày 11-11-1959 của Bộ Tư pháp-TANDTC. Tuy nhiên, từ năm 1960, khái niệm “án lệ” không được sử dụng, thay vào đó thuật ngữ “ luật lệ”. Từ sau năm 1975 đến trước năm 2005 thì khái niệm “án lệ” hầu như không được sử dụng một cách chính thức. Trong các sách, báo pháp lý khái niệm “án lệ” vẫn được bàn luận, nhưng chỉ mang tính chất nghiên cứu học thuật. Khái niệm án lệ được sử dụng chính thức tại Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 như sau: “Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng pháp luật, phát triển án lệ và xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm”.
2. Mặc dù án lệ không được thừa nhận là một nguồn chính thức, nhưng thực tế vẫn tồn tại những hướng dẫn xét xử của tòa cấp trên đối với tòa án cấp dưới. Tuy nhiên, những hướng dẫn này không có những lập luận như một án lệ. Năm 2004, lần đầu tiên, Tòa án nhân dân Tối cao đã xuất bản hai tuyển tập Quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao năm 2003 – 2004 với mục đích “giúp cho các tòa án áp dụng pháp luật một cách thống nhất trong công tác xét xử và nâng cao chất lượng của việc ra bản án, quyết định của Tòa án”.
3. Luật Tổ chức tòa án nhân dân năm 2014 quy định Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ “Lựa chọn quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, có tính chuẩn mực của các Tòa án, tổng kết phát triển thành án lệ và công bố án lệ để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử” (khoản 2 Điều 22), Chánh án Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ “tổng kết phát triển án lệ, công bố án lệ” (khoản 5 Điều 27). Ngày 28 tháng 10 năm 2015, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ. Án lệ được kỳ vọng là sẽ tạo ra sự áp dụng thống nhất pháp luật, tránh việc người dân đi khiếu nại tố cáo khi những vụ án tương tự cùng một tòa án thì người này xử khác người kia xử.
4. Theo Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP ngày 28 tháng 10 năm 2015 thì án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố là án lệ để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử. Án lệ được lựa chọn phải đáp ứng được các tiêu chí sau đây:
– Chứa đựng lập luận để làm rõ quy định của pháp luật còn có cách hiểu khác nhau; phân tích, giải thích các vấn đề, sự kiện pháp lý và chỉ ra nguyên tắc, đường lối xử lý, quy phạm pháp luật cần áp dụng trong một vụ việc cụ thể.
– Có tính chuẩn mực.
– Có giá trị hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử, bảo đảm những vụ việc có tình tiết, sự kiện pháp lý như nhau thì phải được giải quyết như nhau.
5. Ngày 06 tháng 4 năm 2016, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Quyết định 220/QĐ-CA công bố 06 án lệ được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối thông qua và có hiệu lực áp dụng từ ngày 01 tháng 6 năm 2016.
6. Khi nào thì án lệ được áp dụng? Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 thì “Trường hợp phát sinh quan hệ thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự mà các bên không có thoả thuận, pháp luật không có quy định và không có tập quán được áp dụng thì áp dụng quy định của pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự tương tự. Trường hợp không thể áp dụng tương tự pháp luật thì áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ, lẽ công bằng”. Như vậy, thứ tự áp dụng như sau:
i) Quy định pháp luật;
ii) Tập quán;
iii) Quy định của pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự tương tự;
iv) Các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự;
v) Án lệ;
vi) Lẽ công bằng.
7. Việc quy định, công bố và áp dụng án lệ tại Việt Nam có ý nghĩa rất lớn trong việc áp dụng pháp luật khi mà Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã quy định “Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng. Vụ việc dân sự chưa có điều luật để áp dụng là vụ việc dân sự thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự nhưng tại thời điểm vụ việc dân sự đó phát sinh và cơ quan, tổ chức, cá nhân yêu cầu Tòa án giải quyết chưa có điều luật để áp dụng”.

———————————————————————————————————————

*Điều 396 Quốc triều hình luật quy định: Người ông là Phạm Giáp sinh con trai trưởng là Phạm Ất, thứ là Phạm Bính. Ông tổ Phạm Giáp có ruộng đất hương hỏa 2 mẫu đã giao cho con trưởng là Phạm Ất giữ. Phạm Ất đã đem 2 mẫu ấy nhập vào với ruộng đất của mình mà chia cho các con, chỉ còn 5 sào để cho con trai Phạm Ất giữ làm hương hỏa. Con trai Phạm Ất lại sinh toàn con gái, mà con thứ là Phạm Bính có con trai lại có cháu trai, thì số 5 sào hương hỏa hiện tại, phải giao lại cho con trai hay cháu trai Phạm Bính coi giữ. Nhưng không được đòi lấy cho đủ hai mẫu hương hỏa của tổ tiên trước mà sinh ra tranh giành.




Spam prevention powered by Akismet

error: Vui lòng không copy nội dung này